Đồng bấc thì qua,

Đồng quà thì nhớ

— Văn học dân gian Việt Nam
Câu "Đồng bấc thì qua, đồng quà thì nhớ" là một câu thành ngữ quen thuộc trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Câu này thể hiện kinh nghiệm ứng xử trong cuộc sống và mối quan hệ giữa người với người.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Nghĩa đen của câu này nói về hai loại đồng ruộng khác nhau. "Đồng bấc" là đồng trũng, hay bị úng nước, khó canh tác, sản xuất thường thất bát. "Đồng quà" là đồng bằng phẳng, màu mỡ, dễ trồng trọt, cho năng suất cao, bội thu.

Nghĩa bóng

Về nghĩa bóng, câu thành ngữ khuyên ta nên biết ơn những người đã giúp đỡ ta lúc khó khăn, hoạn nạn ("đồng bấc"). Ngược lại, đối với những người chỉ tìm đến ta khi ta gặp may mắn, sung túc ("đồng quà") thì không nên quá coi trọng, thậm chí cần cảnh giác.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Câu thành ngữ này ra đời từ thực tiễn sản xuất nông nghiệp lúa nước của người Việt xưa. "Đồng bấc" thường là những vùng đất trũng, thấp, dễ bị ngập úp khi mưa nhiều hoặc lũ lụt, khiến cây lúa khó sinh trưởng và dễ bị mất trắng. Canh tác trên "đồng bấc" đòi hỏi nhiều công sức, chi phí nhưng hiệu quả thường không cao, thậm chí trắng tay. Ngược lại, "đồng quà" là những thửa ruộng bằng phẳng, cao ráo, màu mỡ, thuận lợi cho việc tưới tiêu, chăm sóc, cho năng suất cao và vụ mùa bội thu. Người nông dân xưa rất coi trọng việc chọn đất đai để canh tác. Từ kinh nghiệm thực tế về đất đai, họ đã khái quát hóa để nói về con người và các mối quan hệ xã hội. "Đồng bấc" tượng trưng cho hoàn cảnh khó khăn, hoạn nạn, còn "đồng quà" tượng trưng cho lúc sung túc, may mắn. Câu thành ngữ phản ánh sự phân biệt đối xử giữa người giúp đỡ lúc cơ hàn và người chỉ đến khi sung sướng.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Thấy nó lúc mình khốn khó nó giúp đỡ, còn những kẻ chỉ đến khi mình giàu có thì tôi không mấy để tâm, đúng là "đồng bấc thì qua, đồng quà thì nhớ"."
Phân tích: Trong trường hợp này, người nói đang nhấn mạnh việc mình coi trọng những người đã giúp đỡ mình trong lúc khó khăn (tượng trưng cho 'đồng bấc'), trong khi không quá chú trọng đến những người chỉ xuất hiện khi mình thành công (tượng trưng cho 'đồng quà'). Câu thành ngữ được dùng để biện minh cho thái độ lựa chọn bạn bè, mối quan hệ.

Kết luận

Câu thành ngữ "Đồng bấc thì qua, đồng quà thì nhớ" mang giá trị triết lý sâu sắc về cách đối nhân xử thế. Nó đề cao lòng biết ơn và sự trân trọng đối với những giá trị đích thực trong cuộc sống, đồng thời cũng là lời nhắc nhở về sự tỉnh táo trước những mối quan hệ hời hợt.
# Trào phúng, phê phán đả kích

Bài viết liên quan