Được mùa thì chê cơm hẩm

Mất mùa thì đẩn cơm thiu

— Văn học dân gian Việt Nam
Câu thành ngữ "Được mùa thì chê cơm hẩm, mất mùa thì đẩn cơm thiu" phản ánh một hiện thực đời sống đầy mâu thuẫn, thể hiện sự trái ngang trong cách nhìn nhận và đối xử của con người trước hoàn cảnh. Nó là lời phê phán sâu sắc những thói hư tật xấu thường thấy trong xã hội.

Giải nghĩa câu tục ngữ

Nghĩa đen

Nghĩa đen của câu này mô tả hai thái độ trái ngược nhau của người nông dân. Khi lúa gạo dồi dào, họ có xu hướng kén chọn, thậm chí chê bai cả những hạt cơm còn tốt (cơm hẩm). Ngược lại, khi mất mùa đói kém, họ lại chấp nhận ăn cả những hạt cơm đã bị hư hỏng (cơm thiu).

Nghĩa bóng

Nghĩa bóng của câu thành ngữ là phê phán những người có tính hai mặt, luôn thay đổi thái độ tùy thuộc vào lợi ích cá nhân và hoàn cảnh. Khi có điều kiện thuận lợi, họ tỏ ra khinh bạc, đòi hỏi; khi gặp khó khăn, họ lại trở nên dễ dãi, thậm chí chấp nhận những điều vốn không tốt đẹp.

Nguồn gốc và Xuất xứ

Câu thành ngữ này bắt nguồn sâu xa từ nền văn minh lúa nước của Việt Nam, nơi nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo và cuộc sống của người dân phụ thuộc rất nhiều vào vụ mùa. Trong những năm được mùa, lúa gạo dư thừa, bà con có thể lựa chọn những hạt chắc mẩy, bỏ đi những hạt lép, hỏng. Thậm chí, đôi khi do quá no đủ, họ còn có tâm lý chê bai, không coi trọng những sản vật mình làm ra. Ngược lại, khi gặp năm mất mùa, hạn hán, lũ lụt, đói kém xảy ra, thì miếng cơm manh áo trở nên quý giá vô cùng. Lúc bấy giờ, dù là cơm đã hơi thiu hay mốc nhẹ, người ta cũng phải cố gắng ăn để no cái bụng, chống chọi qua ngày. Chính sự đối lập gay gắt giữa "được mùa" và "mất mùa" trong đời sống nông nghiệp xưa đã hình thành nên cách nói ẩn dụ này, nó phản ánh một cách chân thực và sinh động tâm lý, thói đời khó tránh khỏi trong xã hội.

Ví dụ sử dụng thực tế

Ví dụ 1
"Anh ta lúc nào cũng đòi hỏi đủ thứ, nhưng đến khi công ty khó khăn thì lại làm việc hời hợt, đúng là "được mùa thì chê cơm hẩm, mất mùa thì đẩn cơm thiu"."
Phân tích: Câu này được dùng để chỉ trích thái độ làm việc thiếu chuyên nghiệp và sự thay đổi thái độ của một người khi hoàn cảnh của công ty thay đổi. Nó nhấn mạnh sự không nhất quán và thiếu trách nhiệm của người đó.

Kết luận

Đây là một câu thành ngữ mang giá trị phê phán cao, giúp con người nhìn nhận lại bản thân và phê phán những thói hư tật xấu như sự tham lam, hai mặt. Câu nói vẫn giữ nguyên giá trị thời sự và là bài học nhắc nhở sâu sắc cho các thế hệ.
# Trào phúng, phê phán đả kích # ăn cơm

Bài viết liên quan