Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong thời kỳ Việt Nam đang phải đối mặt với sự xâm lược của thực dân Pháp vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Trong bối cảnh xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, cuộc sống của người dân bị áp bức, bóc lột nặng nề dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Tình cảnh "thằng Tây" (ám chỉ thực dân Pháp) hoành hành, gây tội ác khắp nơi khiến nhân dân căm phẫn. "Nước ngọt đường cay" và "lon gạo" là những hình ảnh quen thuộc trong đời sống sinh hoạt, sản xuất của người Việt xưa. Nước ngọt và đường cay là hai vị đối lập, không thể tồn tại đồng thời và hòa quyện vào nhau theo cách diễn tả phi lý. "Lon gạo" là vật dụng nhỏ bé, không thể chứa đựng những thứ lớn lao. Việc gánh "vừa lon gạo" ở đây ám chỉ một sự vật, sự việc nhỏ bé, không đáng kể, không thể nào chứa được hai thứ phi lý kia. Vì vậy, "Bao giờ nước ngọt đường cay / Gánh vừa lon gạo" là một cách nói cường điệu, nhấn mạnh sự phi lý, không thể xảy ra. Câu ca dao thể hiện khát vọng cháy bỏng của nhân dân về một ngày quê hương được giải phóng, kẻ thù phải biến mất. Nó là lời khẳng định ý chí kiên cường, bất khuất, tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân tộc, rằng dù khó khăn đến đâu, ngày tự do độc lập sẽ đến.