Bây giờ đã chín mười giờ

Đã tầm nhà máy mà chưa thấy chàng

Trông ra nhà máy rõ ràng

Thấy chàng đun bếp dọn bàn rửa xoong

Ngày công chết đói đã xong

Lại thêm một buổi không công hầu người

Ăn thì gạo mục cá khô

Ngày mười hai tiếng đồng hồ đội than.

Đoạn ca dao trên khắc họa chân thực cuộc sống lam lũ, vất vả của người lao động, đặc biệt là những người phụ nữ, trong xã hội xưa. Nó phản ánh một thực trạng đau lòng về sự bóc lột sức lao động và cuộc sống thiếu thốn.

Đoạn ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam phong kiến, nơi mà lao động nông nghiệp là chủ yếu và quan niệm trọng nam khinh nữ còn nặng nề. Người phụ nữ thường gánh vác phần lớn công việc gia đình, từ đồng áng đến bếp núc, con cái, trong khi người chồng có thể có vai trò ít vất vả hơn. Cụm từ 'ngày công chết đói đã xong' chỉ một ngày lao động cực nhọc, thường là lao động nông nghiệp hoặc một công việc nặng nhọc khác. Việc 'đội than' là một hình ảnh đặc trưng cho công việc khai thác, vận chuyển than, một công việc cực kỳ nguy hiểm và độc hại trong các hầm mỏ xưa. Hoàn cảnh ra đời của câu ca dao này gắn liền với cuộc sống của những người nông dân, thợ thủ công, hoặc những người làm công trong các gia đình địa chủ, quan lại, nơi sự phân chia lao động và đối xử giữa nam và nữ còn nhiều bất công. Nó phản ánh thực trạng xã hội đói nghèo, khan hiếm lương thực ('gạo mục cá khô') và sự bóc lột sức lao động tàn tệ.

Đoạn ca dao là lời than thở, tố cáo về cuộc sống khổ cực và sự bất công mà người lao động phải gánh chịu. Nó có giá trị tố cáo xã hội sâu sắc và thể hiện lòng đồng cảm, xót thương của nhân dân với những thân phận nhỏ bé.