Nguồn gốc và Xuất xứ
Bài ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam dưới ách thống trị của thực dân Pháp và bè lũ tay sai, vào khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Đây là thời kỳ mà người nông dân Việt Nam phải oằn mình gánh chịu mọi thứ thuế khóa nặng nề, sự bóc lột tàn tệ của quan lại, địa chủ, cường hào. Cuộc sống của họ vô cùng cơ cực, "của dân đem nộp quan xài", còn dân thì "hở môi quan đá, quan bạt tai, bỏ tù". Sự bất công, ngang trái đó đã thôi thúc người dân cất lên tiếng ca dao này như một lời tố cáo, một lời than thân trách phận nhưng cũng là lời hiệu triệu tinh thần đấu tranh. "Cóc kêu ba tiếng" là cách nói dân gian ám chỉ những lời kêu gọi, những tiếng than khẩn thiết, nhưng "thấu trời" mà không ai nghe, không ai giải quyết. "Dân kêu kêu mãi mấy đời thấu ai" càng nhấn mạnh sự bất lực của người dân trước bộ máy cai trị thối nát, vô cảm. Câu ca dao còn phản ánh rõ nét thực tế sản xuất nông nghiệp lạc hậu, cuộc sống phụ thuộc vào thiên nhiên. Tiếng cóc thường gắn liền với mùa mưa, mùa vụ, nhưng ở đây tiếng cóc lại gợi lên sự thê lương, oán hận. Hình ảnh "quan đá" là sự ẩn dụ cho sự vô cảm, tàn nhẫn của kẻ cầm quyền. Toàn bộ bài ca dao là tiếng lòng của những con người bị dồn nén, bị áp bức đến cùng cực, là minh chứng cho sức sống mãnh liệt và tinh thần phản kháng luôn âm ỉ cháy trong lòng dân tộc.