Hòn Gai, Cẩm Phả, Đông Triều

Cuộc đời phu mỏ đói nghèo đắng cay

Giam chân chốn sở than này

Thân con ắt bón gốc cây giữa rừng.

Câu ca dao "Hòn Gai, Cẩm Phả, Đông Triều" là lời than thân đầy bi thương của người phu mỏ, phản ánh cuộc sống lao động cực nhọc, tù túng và đầy mất mát trong thời kỳ khai thác than. Nó là tiếng lòng của những kiếp người lầm than nơi xứ sở xa lạ.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh lịch sử đau thương của Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn Pháp thuộc, khi ngành khai thác than ở Hòn Gai, Cẩm Phả, Đông Triều (Quảng Ninh ngày nay) được đẩy mạnh. Thực dân Pháp đã huy động một lực lượng lao động khổng lồ, chủ yếu là những người nông dân nghèo từ khắp nơi, vào làm phu mỏ với điều kiện làm việc tồi tệ, lương công rẻ mạt và sự hà khắc từ chủ đồn điền. Cuộc sống của họ vô cùng cực khổ, bệnh tật, tai nạn lao động xảy ra như cơm bữa, cái chết luôn rình rập. Nhiều người phu mỏ đã chết và thân xác họ được chôn cất ngay tại khu mỏ, như một sự hòa lẫn bi lụy vào đất đai mà họ đã đổ mồ hôi và máu để khai thác. Chính sự bất công, nỗi thống khổ và sự khát khao tự do đã nảy sinh những lời ca dao trữ tình, thống thiết như thế này, thể hiện tâm tư, tình cảm của người lao động trong hoàn cảnh ngặt nghèo.

Câu ca dao là một áng văn chương dân gian giàu giá trị hiện thực và nhân đạo. Nó không chỉ là tiếng kêu ai oán về thân phận người phu mỏ mà còn là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của tâm hồn Việt, biết đau thương nhưng vẫn cất lên tiếng hát.