Nguồn gốc và Xuất xứ
Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh Việt Nam những năm đầu của thế kỷ 20, khi đất nước còn chịu sự cai trị của thực dân Pháp. Các hoạt động khai thác tài nguyên, đặc biệt là than đá ở các vùng như Quảng Ninh, diễn ra mạnh mẽ. Than đá được khai thác với số lượng lớn, phục vụ cho nhu cầu công nghiệp của Pháp và xuất khẩu. Tuy nhiên, người dân địa phương, những người trực tiếp tham gia vào quá trình khai thác vất vả, lại không được hưởng thụ thành quả lao động tương xứng. Lợi nhuận chủ yếu chảy vào túi giới chủ, quan lại thực dân và một số ít người trung gian. Các chuyến tàu chở than rời bến là hình ảnh quen thuộc, biểu trưng cho sự giàu có đang rời xa quê hương, trong khi cuộc sống của người dân vẫn khó khăn. Cụm từ "Phòng" và "Kông" có thể ám chỉ các cảng biển hoặc địa điểm giao dịch, trung chuyển than thời bấy giờ, cho thấy quy mô và sự luân chuyển của hàng hóa. Việc "trở về chỉ thấy cặp không với người" là lời than thở đầy chua xót, thể hiện sự trống rỗng, mất mát và nỗi thất vọng khi công sức bỏ ra không mang lại kết quả, hoặc lợi ích thu về quá ít ỏi so với công sức và tài nguyên đã cống hiến.