Trách lòng thầy ký thầy cai

Đồng hồ nhà nước tính sai giờ làm

Mười hai giờ rưỡi mới tầm

Anh em bụng đói âm thầm xót xa

Trên tầng cuốc cuốc xe xe

Dưới bơm nó chạy như ve kêu sầu

Bơm nước lên một chầu một cạn

Để cho phu làm gạn kiếm công

Một ngày vay được một đồng

Nhịn ăn mà để cho chồng xuôi Nam.

Câu ca dao "Trách lòng thầy ký thầy cai..." phản ánh hiện thực lao động khổ cực và sự bất công mà người nông dân, phu phen phải gánh chịu trong xã hội xưa. Tác phẩm là tiếng lòng đầy xót xa của những người lao động nghèo.

Câu ca dao này ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc, khi người dân bị đẩy vào cảnh lầm than, phải lao động khổ sai dưới sự cai trị hà khắc của thực dân. Các "thầy ký", "thầy cai" là những kẻ tay sai, đại diện cho bộ máy áp bức. Họ lợi dụng, bóc lột sức lao động của phu phen, tá điền, làm cho cuộc sống của người dân càng thêm khốn khó. Cụm từ "nhà nước tính sai giờ làm" có thể hiểu là sự sắp đặt cố tình để kéo dài thời gian lao động, tăng cường bóc lột. "Bơm nước lên một chầu một cạn" là hình ảnh thực tế của những công trình thủy lợi phục vụ lợi ích chung nhưng người nông dân vẫn phải gánh chịu nhiều thiệt thòi. Câu ca dao phản ánh rõ nét tình cảnh "một đồng vay được, nhịn ăn mà để chồng xuôi Nam" cho thấy sự túng quẫn, hy sinh của người phụ nữ vì miếng cơm manh áo của gia đình, đặc biệt là người chồng đi làm ăn xa.

Câu ca dao là một minh chứng sống động cho giá trị hiện thực và nhân đạo của văn học dân gian. Nó thể hiện tiếng nói phản kháng mạnh mẽ trước bất công xã hội và là lời ca ngợi phẩm chất chịu thương chịu khó, hy sinh của người lao động Việt Nam.